Ten zapomniany olej z PRL wraca. Jedna łyżka dziennie robi różnicę
Jeszcze kilkadziesiąt lat temu stał niemal na każdej kuchennej półce w Polsce. Potem zniknął na długo, by dziś wrócić w wielkim stylu i coraz śmielej pojawiać się na naszych stołach. Olej rydzowy, czyli olej z lnianki, ma za sobą bogatą historię, intrygujące właściwości i smak, którego nie da się pomylić z żadnym innym. A nazwa? Choć wielu odruchowo łączy ją z grzybem rydzem, prawda jest zupełnie inna — i prowadzi do dawnego, niemal zapomnianego określenia rośliny, z której ten olej się tłoczy: lnianki siewnej, zwanej kiedyś „rydzykiem”.
- Lnianka siewna i olej rydzowy: historia
- Właściwości oleju rydzowego: omega-3 i E
- Jak smakuje olej rydzowy i do czego go używać
- Śledzie w oleju z lnianki: przepis
- Jak wybrać i przechowywać olej rydzowy
- Jak bezpiecznie stosować olej rydzowy
Lnianka siewna i olej rydzowy: historia
Lnianka siewna to oleista roślina z rodziny kapustowatych, dawniej bardzo popularna w Polsce i całej Europie Środkowej. Zanim na dobre pojawiły się uprawy rzepaku i słonecznika, to właśnie ją wybierano najchętniej – była wytrzymała na chłody i nie sprawiała większych problemów w uprawie.
Z drobnych, złocistobrązowych ziaren tłoczy się olej rydzowy – wyrób, który przez stulecia zajmował ważne miejsce w kuchni wiejskiej. Najbardziej doceniano go w okresach postnych, gdy zastępował smalec i masło, nadając potrawom charakterystyczny smak.
Później ustąpił miejsca innym olejom, jednak dziś wraca do łask. Moda na regionalne, tradycyjne i prozdrowotne produkty sprawia, że coraz więcej osób ponownie sięga po olej rydzowy – często z ciekawości, a potem już z przyzwyczajenia.
Właściwości oleju rydzowego: omega-3 i E
Olej rydzowy wyróżnia się przede wszystkim bardzo korzystnym profilem kwasów tłuszczowych. W jego składzie znajdziesz:
- około 40–45% kwasu alfa-linolenowego (ALA) – czyli omega-3, szczególnie ważnego dla serca i prawidłowej pracy naczyń krwionośnych,
- 35–40% kwasów omega-6,
- 10–15% kwasów jednonienasyconych (omega-9).
Taki skład sprawia, że olej rydzowy zachowuje relatywnie korzystną proporcję omega-3 do omega-6 – a to coś, czego często brakuje we współczesnym jadłospisie. W odróżnieniu od oleju słonecznikowego czy kukurydzianego, gdzie przeważają omega-6, olej rydzowy może pomóc ograniczać ich nadmiar i wspierać naturalne, przeciwzapalne procesy w organizmie.
To jednak nie tylko kwasy tłuszczowe. Olej z lnianki dostarcza również witaminę E – silny, naturalny antyoksydant chroniący komórki przed stresem oksydacyjnym – oraz fitosterole, czyli roślinne związki, które mogą wspierać obniżanie poziomu „złego” cholesterolu LDL.
Regularne włączanie oleju rydzowego do diety może sprzyjać:
- zmniejszeniu ryzyka miażdżycy i chorób sercowo-naczyniowych,
- lepszej pracy mózgu i pamięci (omega-3 wspierają układ nerwowy),
- łagodzeniu stanów zapalnych w organizmie,
- poprawie wyglądu i kondycji skóry, włosów oraz paznokci.
Nic dziwnego, że dawniej w wielu domach mówiono o nim jako o oleju „na siłę i urodę”.
Jak smakuje olej rydzowy i do czego go używać
Olej rydzowy ma bardzo charakterystyczny profil smakowy – lekko korzenny, subtelnie orzechowy, z wyraźną nutą cebuli albo szczypiorku. To właśnie ta nieoczywista kompozycja sprawia, że jedni zakochują się w nim od pierwszej łyżki, a inni potrzebują chwili, by się do niego przekonać.
Najlepiej wypada na zimno: jako wykończenie sałatek i surówek, dodatek do twarogu, pieczywa czy kasz. Dawniej często podawano go z ziemniakami i śledziem – klasyczny „śledź w oleju rydzowym” wraca dziś w odświeżonych, bardziej nowoczesnych odsłonach.
Trzeba jednak pamiętać o jednej zasadzie: oleju rydzowego nie powinno się podgrzewać. Wysoka temperatura szybko uszkadza cenne kwasy omega-3, przez co olej traci sporą część swoich prozdrowotnych atutów. Dlatego stosuje się go wyłącznie na zimno.
Śledzie w oleju z lnianki: przepis
Składniki:
- 300 g filetów śledziowych
- 2 cebule
- 200 ml oleju z lnianki
- 4 liście laurowe
- 2-3 łyżki mieszanki ziaren pieprzu
- 8-10 ziaren ziela angielskiego
- 3 ogórki konserwowe
Przygotowanie:
- Wymocz śledzie do momentu, aż osiągną pożądaną słoność.
- Pokrój filety na mniejsze kawałki.
- Ułóż wszystko w słoikach: śledzie, cebulę pokrojoną w piórka, ogórki w plasterkach oraz przyprawy.
- Zalej całość olejem z lnianki tak, aby składniki były całkowicie przykryte.
- Wstaw do lodówki na minimum 24 godziny — po tym czasie smak najlepiej się przegryzie.
Jak wybrać i przechowywać olej rydzowy
W sklepach spotkasz olej rydzowy w dwóch wersjach: tłoczony na zimno oraz rafinowany. Ten pierwszy uchodzi za najcenniejszy, bo zachowuje najwięcej składników odżywczych – ma wyrazisty kolor i aromat, ale też krótszą trwałość. Żeby nie zjełczał, trzymaj go w ciemnej butelce, w lodówce albo w chłodnym, zacienionym miejscu. Po otwarciu najlepiej zużyć go w ciągu kilku tygodni.
- W dawnych polskich książkach kucharskich olej rydzowy opisywano jako ważny element jadłospisu postnego.
- Nazwa „rydzyk” nie ma nic wspólnego z grzybami – wywodzi się od czerwonawej barwy nasion lnianki.
- Jeszcze w XIX wieku Polska należała do czołowych producentów oleju z lnianki w Europie.
Jak bezpiecznie stosować olej rydzowy
Olej rydzowy uchodzi za bezpieczny dla większości osób, jednak jak każdy tłuszcz najlepiej włączać go do diety z umiarem. Zwykle wystarczy jedna łyżka dziennie, by uzupełnić porcję kwasów omega-3. Jeśli jednak masz dolegliwości ze strony układu pokarmowego (np. zapalenie trzustki) albo problemy z wchłanianiem tłuszczów, przed regularnym stosowaniem warto skonsultować się z lekarzem lub dietetykiem.
Olej rydzowy to ciekawy przykład produktu, który łączy kulinarną tradycję z aktualną wiedzą o żywieniu. Dzięki zawartości omega-3, witaminy E oraz fitosteroli może wspierać serce, pracę mózgu i odporność, a jednocześnie wnosi do potraw charakterystyczny, lekko orzechowy smak. Przez długi czas pozostawał w cieniu innych olejów, ale dziś wraca do łask – nie bez powodu. Niewykluczone, że wkrótce na stałe zagości nie tylko w wiejskich spiżarniach, lecz także w miejskich kuchniach, obok oliwy z oliwek czy oleju lnianego.